Ik heb mij lang verwonderd m.b.t. de vertaling van het Griekse woord ‘episkope’. Het komt maar 4 keer voor en het wordt 4 keer verschillend vertaald. In Lukas 19:44[1] en 1Petrus 2:12[2] wordt het heel anders vertaald dan in Handelingen 1:20[3] en 1Timotheüs 3:1[4]. In de eerste twee teksten wordt het vertaald met ‘omzien naar’ en ‘bezoeking’ en in de andere twee teksten met ‘opzicht’ en ‘opzienersambt’.

Zulke verschillende vertalingen van hetzelfde woord zitten mij dwars. Wat betekent ‘episkope’ nu eigenlijk? Ik heb hier een antwoord op gevonden, maar eerst is het handig om even de woordfamilie te bekijken:

1985 e’piskopos, zn m    5x[5]   opzieners

1983 episko’peo, ww      2x[6]   toe zien op

1984 episko’pe, zn vr      4x      ?

1980 epi’skeptomai, ww 11x    omzien naar

‘Episkopos’ is het bekendst van deze vier woorden. Het woord ‘bisschop’ is daar van afgeleid, maar ik kan het niemand kwalijk nemen, als dat niet direct was opgevallen. Het wordt meestal met ‘opzieners’ vertaald, wat een hele mooie letterlijke vertaling is. Het is niet een ambt of een titel, maar een beschrijving van een taak: toezicht houden.

‘Episkopeo’ is het werkwoord waar het van afgeleid is. Het betekent ‘toe zien op’. Samen met ‘episkopos’ en ‘episkope’ is het afgeleid van ‘episkeptomai’. Dit woord wordt in Mattheüs 25 met ‘bezoeken’ vertaald, maar verder meestal met ‘omzien naar’.

Mattheüs 25:43 Ik ben een vreemdeling geweest en gij hebt Mij niet gehuisvest, naakt en gij hebt Mij niet gekleed, ziek en in de gevangenis en gij hebt Mij niet bezocht <1980>.[7]

De betekenis van deze hele woordfamilie lijkt tot nu toe best eenduidig. Het geeft mooi inzicht in wat de taak van ‘opzieners’ eigenlijk is: toezicht houden en omzien naar!

De verschillende ‘betekenissen’ van ‘episkope’ lijken hiermee ook al verklaarbaar, maar er is meer dat inzicht geeft. Deze woorden, en vooral ‘episkope’ hangen samen met een Hebreeuws woord.[8] Het gaat om de volgende woordfamilie waarbij het tweede het passief deelwoord is van het eerste:

06485  paqad,  ww, zn  305x  veel mogelijkheden

06486 p@quddah,   zn    32x  veel mogelijkheden

Hebreeuwse woorden zijn vaak lastig te vertalen. Één van de redenen daarvoor, geeft hier uitkomst. Hebreeuwse werkwoorden hebben veel verschillende vervoegingen, maar anders dan in het Nederlands veranderen sommige vervoegingen de betekenis van het woord.

Ter vergelijking: Stel dat de Nederlandse woorden ‘kijken’, ‘bekijken’, ‘omkijken’, ‘neer kijken’ en ‘bekeken voelen’ allemaal vervoegingen van hetzelfde werkwoord zouden zijn. Zo werkt het in het Nederlands niet, maar in het Hebreeuws wel. Zo kan een Hebreeuws werkwoord in een andere ‘vorm’ een andere, maar verwante betekenis krijgen.

Zo is het ook met ‘paqad’. In de basisvorm, de Qal, betekent het ‘bezoeken’, ‘aandacht geven’ en ‘zorgen voor’.[9] Deze betekenissen liggen dicht bij elkaar en geven samen een goed beeld van de betekenis van het woord ‘paqad’.

Er zijn 8 werkwoordvormen[10], maar voor het onderwerp van nu is één vorm belangrijk. ‘Paqad’ betekent in de Hiphil-vorm namelijk ‘aanstellen in een positie van toezicht’. Daardoor krijgt het als zelfstandig naamwoord de betekenis van ‘aanstelling’, maar soms wordt het vervolgens vertaald als titel.

In Handelingen 1:20 staat ‘opzicht’, maar het zou vertaald kunnen worden als:

Een ander neme de aanstelling die hij had.

In 1Timotheüs 3:1 staat ‘opzienersambt’, maar het zou vertaald kunnen worden als:

als iemand zich uitstrekt naar een aanstelling (in een positie van toezicht), dan verlangt hij een goed werk.

Hier is niet persé sprake van een specifieke positie, maar het woord doet wel denken aan ‘episkopos’ dat een positie van ‘toezicht en zorg dragen’ uitdrukt.

In Lukas 19:44 gaat het om ‘de tijd dat God naar Jeruzalem heeft omgekeken’. Ik geloof dat daarmee de tijd wordt bedoeld dat Jezus in Jeruzalem was om het koninkrijk van God bekend te maken.

1Petrus 2:12 blijft een beetje lastig. Het kan twee kanten op. ‘Ten dage der bezoeking’ kan positief worden opgevat. Dan staat er dat de heidenen God zullen verheerlijken, wanneer God naar hen omziet. ‘Onze goede wandel’ draagt er op die manier aan bij dat mensen open staan voor God.

Het kan ook negatief worden opgevat. Dan heeft ‘ten dage der bezoeking’ mogelijk te maken met sterven of met het eindoordeel. Als God ‘bezoeking doet’ is dat niet voor iedereen prettig.

Exodus 32:34 Maar ga nu heen, leid het volk naar de plaats waarvan Ik u gesproken heb; zie, mijn engel zal voor u uit gaan, maar ten dage van mijn bezoeking <06485> zal Ik aan hen hun zonde bezoeken <06485>.[11]

Dit doet mij toch weer denken aan Mattheüs 25:

Mattheüs 25:46 En dezen zullen heengaan naar de eeuwige straf, maar de rechtvaardigen naar het eeuwige leven.

Als God komt om bezoeking te doen is dat voor de één geweldig, maar voor de ander verschrikkelijk. Misschien dat onze goede wandel er voor kan zorgen dat sommige mensen ‘de eeuwige straf’ inruilen voor ‘het eeuwige leven’. Dat zou toch geweldig zijn!

Hopelijk is het nu een beetje duidelijker waarom één Grieks woord zo verschillend vertaald wordt. Naar mijn mening maken de vertalers het extra ingewikkeld, maar het woord ‘episkope’ is niet erg makkelijk te grijpen. Het kan dus zowel ‘om kijken naar’ betekenen als ‘aangesteld zijn om om te kijken naar’.



[1] Lukas 19:44 en zij zullen u en uw kinderen in u vertreden en zij zullen in u geen steen op de andere laten, omdat gij de tijd niet hebt opgemerkt, dat God naar u omzag <1984>.

[2] 1Petrus 2:12 en dat gij een goede wandel leidt onder de heidenen, opdat zij, nader toeziende op datgene, waarin zij u als boosdoeners belasteren, op grond van uw goede werken God mogen verheerlijken ten dage der bezoeking <1984>.

[3] Handelingen 1:20 Want er staat geschreven in het boek der Psalmen: Zijn plaats worde woest en er zij niemand, die erop woont, en: Een ander neme het opzicht <1984>, dat hij had.

[4] 1Timotheüs 3:1 Dit is een betrouwbaar woord: indien iemand staat naar het opzienersambt <1984>, dan begeert hij een voortreffelijke taak.

[5] Het komt hiernaast nog 2x voor in de TR, maar die gedeelten worden in vertalingen eigenlijk altijd weggelaten. In 2Timotheüs 4:22 wordt Timotheüs de eerste opziener van de gemeente van Efeze genoemd en in Titus 3:15 wordt Titus de eerste opziener van de gemeente der Kretenzen genoemd.

[6] In 1Petrus 2:5 komt het wel in de TR voor, maar niet bij anderen.

[7] Ook hier kan het met ‘omzien naar’ vertaald worden. Jezus zegt dan: Ik was in de gevangenis en jullie hebben niet naar mij omgezien.

[8] Dit heeft te maken met de Griekse vertaling van het O.T. die al in de tijd van Jezus beschikbaar was, de Septuagint. In het N.T. zijn citaten uit het O.T. vaak weergegeven volgens de Septuagint. Zolang de Septuagint gelijk is aan hoe wij de Hebreeuwse tekst zouden vertalen is er geen probleem, maar vertalen is heel lastig en daardoor ontstaan ook hierbij regelmatig problemen die voor onduidelijkheid of voor meerdere mogelijkheden zorgen.

[9] Ook in de Qal-vorm wordt ‘paqad’ nog op een heel aantal ander manieren vertaald. Dit is dus niet volledig, maar geeft wel de hoofdlijn weer.

[10] Niet alle werkwoorden hebben alle 8 werkwoordvormen, maar er zijn niet meer dan 8.

[11] Zie ook bijvoorbeeld Jesaja 10:3; Hosea 9:9 en Amos 3:14